Vaardig met vakinhoud

Het schoolvak Nederlands: inhouden en vaardigheden 

 

Deel 1:  Algemene ontwikkelingen 

 

1 Meertaligheid in de klas

1.1 Het Nederlands en de andere talen

1.2 Van een eentalig naar een meertalig verhaal

1.2.1 Zitten talen elkaar in de weg?

1.2.2 Taalachterstand of taalachterstelling?

1.2.3 Het Nederlands als heilige graal?

1.2.4 Wiens Nederlands?

1.2.5 Is mijn meertaligheid minder waard dan de jouwe?

1.3 Meertaligheid in het schoolvak Nederlands

1.4 Afsluiting

 

2 Digitalisering in het (taal)onderwijs

2.1 Ontwerpprincipes van ICT-rijke taallessen

2.1.1 Principe 1: Denk aan de basis

2.1.2 Principe 2: Maak gebruik van TPCK

2.1.3 Principe 3: Bouw routines op

2.1.4 Principe 4: Vergeet toch ook niet te (laten) experimenteren

2.2 Het effect van de digitalisering op de inhoud van je les

2.3 Afsluiting

 

3 Burgerschap en onderwijs 

3.1 Burgerschapsonderwijs: doelen en definitie 

3.1.1 Waarom burgerschapsonderwijs? 

3.1.2 Wat betekent burgerschap? 

3.1.3 Visies op burgerschap en burgerschapsonderwijs 

3.2 Burgerschap in de klas 

3.2.1 Klas- en schoolklimaat

3.2.2 Didactische benaderingen voor een burgerschapscurriculum 

3.3 Docentrollen: dilemma’s

3.4 Afsluiting 

 

4 De theorie achter leesmotivatie

4.1 Het begrip ‘leesmotivatie’ 

4.2 Het begrip ‘leesweerstand’ 

4.3 De relatie tussen leesmotivatie en leesvaardigheid 4.4 Leesmotivatie stimuleren

4.5 Effecten van investeren in leesmotivatie

4.6 Afsluiting 

 

5 Toetsing van taalonderwijs 

5.1 Curriculum en toetsing 

5.1.1 Constructieve afstemming 

5.1.2 Achterwaarts ontwerpen 

5.2 Formatief evalueren 

5.2.1 Formatief evalueren in de lessen Nederlands 

5.3 Toetsen met een summatieve functie

5.4 Afsluiting 

 

Deel 2: Communicatie

 

6 Genredidactiek 

6.1 Het concept ‘genre’ 

6.1.1 Genres in het schoolvak Nederlands

6.2 Didactische uitgangspunten

6.2.1 Uitgangspunt 1: Leer genrekennis aan

6.2.2 Uitgangspunt 2: Analyseer het genre door veel te lezen

6.2.3 Uitgangspunt 3: Oefen het genre door veel te schrijven

6.3 Van uitgangspunt naar lesidee

6.3.1 Kennis → lezen → schrijven

6.3.2 Lezen → kennis →schrijven

6.3.3 Schrijven → kennis → lezen

6.4 Afsluiting

 

7 Leesbegrip

7.1 Wat is leesbegrip?

7.2 Leesbegrip en leesonderwijs in de eenentwintigste eeuw

7.3 Didactische uitgangspunten

7.3.1 Uitgangspunt 1: Werk aan leesmotivatie

7.3.2 Uitgangspunt 2: Maak leesonderwijs interactief

7.3.3 Uitgangspunt 3: Maak lezen betekenisvol

7.3.4 Uitgangspunt 4: Schenk aandacht aan het leesproces

7.3.5 Uitgangspunt 5: Lees in de diepte

7.3.6 Uitgangspunt 6: Lees in de breedte

7.3.7 Uitgangspunt 7: Bied een breed spectrum aan verwerkingsopdrachten

7.4 Toetsing van leesbegrip

7.5 Afsluiting

 

8 Mondelinge taalvaardigheid

8.1 Kaders, visie op het schoolvak en onderwijsonderzoek

8.2 Uitgangspunt 1: Bied de vakdomeinspecifieke kennis en vaardigheden aan in een doorlopende leerlijn

8.2.1 Kennis

8.2.2 Vaardigheden

8.3 Uitgangspunt 2: Zorg voor integratie met andere vakdomeinen

8.4 Uitgangspunt 3: Werk in je lessen met de vijf succesfactoren voor goed spreekvaardigheidsonderwijs

8.4.1 Een veilig leerklimaat

8.4.2 Vijf strategieën voor formatief evalueren

8.5 Naar een motiverende didactiek

8.5.1 Strategie 1: Het verhelderen van leerdoelen en het delen van criteria voor succes

8.5.2 Strategie 2: Realiseren van effectieve discussies, taken en activiteiten die bewijs leveren voor leren

8.5.3 Strategie 3: Feedback geven gericht op verder leren

8.5.4 Strategie 4: Activeren van leerlingen als belangrijke informatiebronnen voor elkaar

8.5.5 Strategie 5: Activeren van leerlingen in het stimuleren van eigenaarschap over het eigen leren

8.6 Toetsing

8.7 Afsluiting

 

9 Retorica

9.1 Wat is retorica?

9.1.1 Taal als wapen

9.1.2 Overtuigen of manipuleren?

9.2 Didactische suggesties voor retorica

9.2.1 Vinden en ordenen

9.2.2 Logos

9.2.3 Ethos

9.2.4 Pathos

9.3 De vier stijldeugden

9.3.1 De eerste stijldeugd: foutloos spreken

9.3.2 De tweede stijldeugd: helder spreken

9.3.3 De derde stijldeugd: passend spreken

9.3.4 De vierde stijldeugd: fraai spreken 

9.4 Schoolexamen mondelinge taalvaardigheid 

9.5 Afsluiting 

 

10 Schrijfvaardigheid 

10.1 Hoe schrijven we? 

10.2 Didactische uitgangspunten 

10.2.1 Uitgangspunt 1: Laat leerlingen schrijven 

10.2.2 Uitgangspunt 2: Werk aan (kennis over) schrijfstrategieën 

10.2.3 Uitgangspunt 3: Zorg voor feedback 

10.2.4 Uitgangspunt 4: Laat leerlingen samenwerken 

10.2.5 Uitgangspunt 5: Stel doelen voor en met je leerlingen 

10.3 Hoe beoordeel je schrijfvaardigheid? 

10.4 De kunst(matige intelligentie) van het schrijven? 

10.5 Afsluiting 

 

11 Creatief schrijven 

11.1 Creatief schrijven vereist verbeeldingskracht 

11.2 Het schrijfproces en het creatieve proces als probleem oplossingsprocessen

11.3 Het creatieve schrijfproces 

11.4 Effectieve lessen creatief schrijven

11.4.1 Voorwaarde 1: Moedig de intrinsieke motivatie aan

11.4.2 Voorwaarde 2: Creëer een leeromgeving die creativiteit bevordert

11.4.3 Ontwerpprincipe 1: Leer creatieve denkstrategieën expliciet aan

11.4.4 Ontwerpprincipe 2: Bied mogelijkheden voor verbeelding en fantasie door keuze en ontdekking

11.5 Creatief schrijven in het curriculum Nederlands

11.6 Afsluiting

 

Deel 3: Taal

 

12 Het fenomeen taal in de klas

12.1 Kennis over taal in relatie tot taalvaardigheid

12.2 Kennis over taal als waardevol doel op zichzelf

12.3 Aandacht voor taal in de klas

12.3.1 Taalbeschouwing

12.3.2 Taalkunde

12.3.3 Taalbeschouwingsonderwijs in dit handboek

12.4 Afsluiting

 

13 Grammaticaonderwijs

13.1 Kritiek op traditioneel grammaticaonderwijs

13.1.1 Een traditionele didactische aanpak

13.1.2 Een traditionele grammaticale inhoud

13.2 Uitgangspunten voor betekenisvol grammaticaonderwijs

13.2.1 Uitgangspunt 1: Werk vanuit taalkundige metaconcepten

13.2.2 Uitgangspunt 2: Breng stapsgewijs begrip aan via voelen, vatten en verwerken 200

13.2.3 Uitgangspunt 3: Leer leerlingen grammaticaal te redeneren

13.2.4 Uitgangspunt 4: Leg relaties tussen grammatica en schrijf vaardigheid

13.2.5 Uitgangspunt 5: Leg relaties tussen grammaticale inhouden bij Nederlands en grammaticale inhouden in andere talen

13.3 Afsluiting

 

14 Pragmatiek in de klas

14.1 Kernconcepten uit de pragmatiek

14.1.1 Taalhandelingen

14.1.2 Coöperatieprincipe

14.1.3 Conversationele implicatuur

14.1.4 Beleefdheid

14.2 Uitgangspunten voor het didactiseren van pragmatische concepten

14.2.1 Uitgangspunt 1: Werk inductief op basis van casussen

14.2.2 Uitgangspunt 2: Werk vergelijkenderwijs (op basis van echte (leerling)teksten)

14.2.3 Uitgangspunt 3: Besteed aandacht aan vorm, functie en context

14.2.4 Uitgangspunt 4: Koppel concrete teksten of gesprekken expliciet aan pragmatische concepten

14.3 Afsluiting

 

15 Taalvariatie in de klas

15.1 Verschillende perspectieven op taalvariatie

15.1.1 Geografische taalvariatie

15.1.2 Etnische taalvariatie

15.1.3 Sociale taalvariatie

15.1.4 Situationele taalvariatie

15.1.5 Veranderlijkheid van taalvariatie

15.2 Taalkundige concepten voor het duiden van taalvariatie

15.2.1 De drie T’s

15.2.2 Indexicaliteit

15.2.3 Openlijk en bedekt prestige

15.3 De didactische aanpak van taalvariatie

15.3.1 Sociaal-culturele reflectie op taalvariatie

15.3.2 Taalvergelijking

15.3.3 Luistertaal

15.4 Afsluiting

 

16 Taalverandering

16.1 Taalverandering in de klas: wat en waarom?

16.2 Didactiek van taalverandering

16.2.1 Een voorbeeld van didactisering van een hedendaagse taalverandering

16.2.2 Een voorbeeld van didactisering van een oude taalverandering

16.3 Afsluiting

 

17 Spellingonderwijs

17.1 Het belang van spellingvaardigheid en dus spellingonderwijs

17.2 Spellinggeweten: een diepgeworteld verlangen

17.3 Spellingbewustzijn: weten wat je niet weet

17.4 Inzicht in plaats van ezelsbruggetjes

17.4.1 Fonologisch bewustzijn

17.4.2 Morfologisch bewustzijn

17.4.3 De psychologie van de werkwoordspelling

17.5 Afsluiting

 

Deel 4: Literatuur

 

18 Literatuur op school

18.1 Waarom we literatuur lezen op school

18.2 Literatuur behandelen in de klas: vijf basisprincipes

18.2.1 Principe 1: Wees een rolmodel

18.2.2 Principe 2: Geef de leesvoorkeuren van jongeren de ruimte

18.2.3 Principe 3: Benadruk dat literatuur een sociale aangelegenheid is

18.2.4 Principe 4: Koppel leerlingen aan boeken die bij hen passen

18.2.5 Principe 5: Geef de leerling een actieve rol

18.3 Toetsing binnen het literatuuronderwijs

18.4 Afsluiting

 

19 De Leescyclus

19.1 De Leescyclus: didactiek voor stimulerend (jeugd)literatuur onderwijs

19.1.1 Uitgangspunten van De Leescyclus

19.1.2 Fase 1: Inspireren

19.1.3 Fase 2: Kiezen

19.1.4 Fase 3: Lezen

19.1.5 Fase 4: Verdiepen

19.2 Lesactiviteiten

19.2.1 Mondelinge activiteiten

19.2.2 Schriftelijke activiteiten

19.2.3 Creatieve activiteiten

19.2.4 Theorieverwerkingsactiviteiten

19.3 Toetsing (jeugd)literatuuronderwijs

19.4 De Leescyclus in bovenbouw havo/vwo

19.5 Afsluiting

 

20 De leraar als leesbevorderaar

20.1 Waarom leest een boekmijder niet (of niet graag)?

20.2 Lezen als sociale activiteit

20.2.1 Boeken lezen is niet alleen lezen

20.2.2 De sociale dimensie van lezen op school

20.3 Boekmijders aan het lezen krijgen: drie belangrijke principes

20.3.1 Principe 1: Stimuleer peer-leren en verbondenheid

20.3.2 Principe 2: Het wegnemen van leesangst

20.3.3 Principe 3: Verander de fixed mindset in een growth mindset en bied hulp op maat

20.4 Afsluiting

 

21 Proza in de klas

21.1 Tendensen in het prozaonderwijs

21.2 Inhoudelijke en didactische mogelijkheden

21.2.1 Praten over proza

21.2.2 Cultuuroverdracht

21.2.3 Analyse en interpretatie

21.2.4 Nadenken over jezelf en de wereld om je heen

21.3 Afsluiting

 

22 Poëzieonderwijs

22.1 Poëzie in de klas: wat en waarom?

22.2 Poëziedidactiek: de uitgangspunten

22.2.1 Uitgangspunt 1: Vertrek vanuit de ervaring

22.2.2 Uitgangspunt 2: Stel interpretatieverschillen centraal

22.2.3 Uitgangspunt 3: Vertrek vanuit de vorm en koppel deze aan de inhoud

22.2.4 Uitgangspunt 4: Werk multimediaal

22.2.5 Uitgangspunt 5: Laat leerlingen ook creatief schrijven in de poëzieles

22.3 Poëzie als (toetsbaar) onderdeel van het schoolvak Nederlands

22.4 Afsluiting

 

23 Literatuurgeschiedenis in de klas

23.1 Literatuurgeschiedenisonderwijs: wat en waarom?

23.2 Historische letterkunde, literatuurgeschiedenis en literatuurhistorisch redeneren

23.3 Literatuurgeschiedenisonderwijs: de uitgangspunten en een voorbeeld

23.3.1 De uitgangspunten van het kruispuntenmodel

23.3.2 De reis van de lege flessen als kruispunttekst

23.4 Afsluiting

 

Bronnen

 

Register

 

Over de auteurs

Extra voor studenten:
Bij deze uitgave is additioneel studiemateriaal beschikbaar voor studenten. Deze kun je benaderen via de url in het boek.