Taal groeit in interactie

Rekenles, wereldoriëntatie, kringgesprek… aan het einde van de dag is het rooster vol, maar lang niet alle taalkansen zijn benut. In bijna elke les praten kinderen, denken ze hardop en zoeken ze naar woorden. Juist in die alledaagse interacties ontstaat taalontwikkeling. In Taalontwikkeling op school staat dat idee centraal: taal groeit in interactie. Niet alleen in taallessen, maar in alle activiteiten van de schooldag. Het biedt een krachtig kader voor (aanstaande) leerkrachten om te werken aan taalontwikkelend lesgeven.

De kern van dat kader bestaat uit drie taalgroeimiddelen: taalaanbod, taalruimte en feedback. Hieronder verkennen we hoe die drie in verschillende lessituaties een plek kunnen krijgen.

1. Rekenles: taal voor denkstappen

In de rekenles gaat het niet alleen om uitkomsten, maar ook om de denkstappen die daaraan voorafgaan. Wanneer kinderen hun aanpak verwoorden, maken ze hun redenering expliciet. Dat ondersteunt zowel rekenen als taalontwikkeling.

Vanuit taalaanbod betekent dit dat de leerkracht rekentaal en schooltaal zorgvuldig modelt: woorden als “optellen”, “verschil”, “splitsen”, “stap voor stap”, “strategie kiezen”. Door eigen formuleringen net boven het taalniveau van kinderen te leggen, ontstaat ruimte voor groei.

Taalruimte krijgt vorm door kinderen niet alleen korte antwoorden te laten geven, maar hen uit te nodigen om te beschrijven hoe ze tot een oplossing kwamen, alternatieven te vergelijken en hun keuze toe te lichten.

Feedback richt zich vervolgens op het verfijnen van de gebruikte taal: denk aan het expliciteren van vaktaal, het aanvullen van onvolledige zinnen of het verhelderen van vage formuleringen. Zo wordt elke rekenuitleg tegelijk een taaloefening.

2. Wereldoriëntatie: van losse weetjes naar verklarende taal

Bij wereldoriëntatie ligt de nadruk vaak op begrippen en feiten. Voor taalontwikkeling is vooral interessant hoe kinderen die kennis onder woorden brengen, ordenen en met elkaar verbinden.

Taalaanbod speelt hier een rol in de manier waarop de leerkracht vakbegrippen en academische taal inzet. Woorden als “oorzaak”, “gevolg”, “kenmerk”, “eigenschap”, “overeenkomst” en “verschil” helpen kinderen om feitelijke kennis te structureren.

Met voldoende taalruimte krijgen kinderen gelegenheid om niet alleen te benoemen, maar ook te verklaren, te redeneren en te vergelijken. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer ze gevraagd worden om relaties te leggen (“waardoor…?”, “wat heeft dit te maken met…?”) of keuzes toe te lichten.

Via feedback kan de leerkracht denk- en taalprocessen zichtbaar maken: door redeneringen samen te vatten, kernwoorden te benadrukken of kinderen te stimuleren hun uitleg preciezer te formuleren. De overgang van “weetjes” naar verklarende taal wordt zo expliciet begeleid.

3. Kringgesprek: van leerkrachtgestuurd naar gedeelde taalruimte

In veel kringgesprekken domineert een klassiek vraag-antwoordpatroon, waarin de leerkracht het grootste deel van de spreektijd heeft.

Vanuit taalontwikkelend perspectief is het juist de bedoeling om de taalruimte van kinderen te vergroten.

Dat betekent onder andere:

• langere beurten voor kinderen, waarin zij ervaringen, gedachten en gevoelens verwoorden;
• meer onderlinge interactie tussen kinderen, in plaats van uitsluitend uitwisseling met de leerkracht;
• ruimte voor eigen inbreng binnen een helder kader.

Het taalaanbod van de leerkracht blijft belangrijk: door rijke, maar begrijpelijke taal te gebruiken, nieuwe woorden betekenisvol in te zetten en kernbegrippen te herhalen, ontstaat een talige omgeving waarin kinderen kunnen aanhaken.

Met gerichte feedback kan de leerkracht bijdragen aan verdieping: bijvoorbeeld door samenvattingen te geven, formuleringen te verfijnen of verbanden te leggen tussen bijdragen van verschillende kinderen. Zo groeit het kringgesprek van een rij korte beurten uit tot een gezamenlijk opgebouwd gesprek.

4. Feedback als motor voor taalontwikkeling

In Taalontwikkeling op school krijgt feedback een eigen plaats als taalgroeimiddel. Het gaat daarbij niet alleen om correctheid, maar vooral om de manier waarop de leerkracht voortbouwt op de taal van kinderen.

Theoretisch gezien is feedback taalontwikkelend als zij:

• aansluit bij wat het kind al zegt of kan;
• een kleine stap verder gaat in complexiteit of precisie;
• het kind uitnodigt om opnieuw taal te produceren.

Feedback kan bijvoorbeeld bestaan uit het modelleren van rijkere formuleringen, het toevoegen van ontbrekende informatie, het expliciteren van relaties (“dus…”, “daarom…”) of het uitlokken van nadere toelichting. Daarmee wordt feedback een motor voor verdere taal- en denkontwikkeling, in plaats van een eindpunt van het gesprek.

5. Begin klein: focus op één taalgroeimiddel

Het taalgroeipakket biedt een compleet kader, maar hoeft niet in één keer volledig geïmplementeerd te worden. In de praktijk – en ook in pabo-onderwijs – is het zinvol om met een beperkte focus te starten.

Dat kan bijvoorbeeld door:

• eerst vooral te kijken naar het eigen taalaanbod (welke woorden, welke zinslengte, welke mate van complexiteit?);
• of door in één vakgebied systematisch te werken aan meer taalruimte;
• of door een periode lang vooral het eigen patroon van feedback te analyseren en bij te stellen.

Zo blijft taalontwikkelende interactie hanteerbaar en krijgt het stap voor stap een steviger plek in alle lessen.